धान बालीमा बढी उत्पादन लिनका लागि सही समय र सही मात्रामा मल दिनु एकदमै जरुरी हुन्छ। धान बालीलाई आवश्यक पर्ने मुख्य रासायनिक मलहरू (युरिया, डि.ए.पि. र पोटास) दिने प्रमुख चरणहरू तल उल्लेख गरिएको छ:
१. खेतको अन्तिम तयारी गर्दा (बाली रोप्नु अघि)
- दिइने मल: डि.ए.पि. (DAP), पोटास र जिंक (आवश्यकता अनुसार)।
- विधि: खेतको अन्तिम तयारी गर्दा वा धान रोप्नु अगाडि तोकिएको परिमाणको पूरा डि.ए.पि. र पूरा पोटास माटोमा राम्ररी मिलाउनुपर्छ। यो समयमा युरिया मल हाल्नु हुँदैन।
२. धान रोपेको २० देखि २५ दिनमा (पहिलो टपड्रेसिङ – गाँज हाल्ने समय)
- दिइने मल: युरिया (Urea)।
- विधि: धानले गाँज थाल्ने (Tillering stage) यो समयमा तोकिएको कुल युरियाको आधा भाग छर्नुपर्छ। मल हाल्नु अघि खेतको झारपात गोडमेल गरिसकेको हुनुपर्छ।
३. धान रोपेको ४० देखि ४५ दिनमा (दोस्रो टपड्रेसिङ – पसाउने अघिको समय)
- दिइने मल: युरिया (Urea)।
- विधि: धानको गुबो भित्रै पसाउन तयारी हुने अवस्था (Panicle Initiation stage) मा बाँकी रहेको आधा भाग युरिया छर्नुपर्छ। यो समयमा मल दिँदा धानका बालाहरू राम्रा र पोटिला लाग्छन्।
मल हाल्दा ध्यान दिनुपर्ने महत्त्वपूर्ण कुराहरू:
- युरिया मल हाल्दा खेतमा धेरै पानी जमेको हुनु हुँदैन। खेतमा हल्का ओभानो वा हिलो मात्र भएको अवस्थामा मल हाल्दा माटोले राम्ररी सोस्छ।
- सम्भव भएसम्म रासायनिक मलको साथमा प्रति रोपनी ४ देखि ५ क्विन्टल प्राङ्गारिक वा कम्पोष्ट मल खेतको तयारीकै बेला हाल्नु राम्रो हुन्छ।
किरा नियन्त्रण गर्ने तरिका
-
खेत गहिरो हुनु र पानी जमेर धान डुब्नु नै किरा र सेतो पुतली (Whitefly) लाग्ने मुख्य कारण हो। पानीले धानको बोट लामो समयसम्म डुबाउँदा बोट कमजोर हुन्छ र ओसिलो वातावरणका कारण सेतो पुतली जस्ता रस चुस्ने किराहरू द्रुत गतिमा फैलिन्छन्। सेतो पुतलीले पातको तल्लो भागमा बसेर रस चुस्ने हुनाले पातहरू पहेँलो र सेतो हुँदै (सेते लागेर) बोट नै सुक्न थाल्छ। [1, 2, 3, 4, 5]यो जटिल समस्यालाई समाधान गर्न तपाईंले बाली व्यवस्थापन र रासायनिक उपचार दुवै विधि अपनाउनुपर्छ।१. गहिरो खेत र डुबान समस्याको दीर्घकालीन समाधान
- डुबान खप्न सक्ने जातको छनौट: गहिरो खेतका लागि सामान्य धान भन्दा पानीमा डुब्दा पनि हत्तपत्त नमर्ने र खप्न सक्ने विशेष जातहरू जस्तै– स्वर्णा सब-१ (Swarna Sub-1), साम्बा मसुली सब-१, वा जलमग्न जस्ता जातहरू लगाउनु उत्तम हुन्छ। यस्ता जातहरू पानीमा २ हप्तासम्म डुब्दा पनि कुहिँदैनन्।
- बेर्नाको उमेर र रोपाइँ: गहिरो खेतमा रोप्दा बेर्ना अलि छिप्पिएको (३० देखि ३५ दिनको) र अलि अग्लो हुनुपर्छ। सानो र कलिलो बेर्ना रोप्दा पानीले सजिलै डुबाएर सडाइदिन्छ।
- पानीको निकास: सम्भव भएसम्म वर्षाको धेरै पानी जम्मा हुन नदिन खेतको कान्ला काटेर वा निकासको च्यानल बनाएर पानी बाहिर फाल्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ।
२. सेतो पुतली (Whitefly) र सेते रोग नियन्त्रण विधिसेतो पुतली नियन्त्रणका लागि केवल कृषि प्राविधिकको सल्लाह बिना जथाभाभी विषादी छर्नु हुँदैन। यसका लागि तलका उपायहरू क्रमैसँग अपनाउनुहोस्: [1]- पहेँलो चोपिलो पासो (Yellow Sticky Trap): सेतो पुतली पहेँलो रङमा आकर्षित हुन्छन्। खेतको बिच-बिचमा पहेँलो प्लास्टिक वा बोर्डमा ग्रीस वा परिमार्जित चोप लगाएर लठ्ठीमा बाँधेर धानको बोटको उचाइमा राख्नुहोस्। पुतलीहरू त्यसमा टाँसिएर नष्ट हुन्छन्।
- सिफारिस गरिएको सही विषादी (केमिकल उपचार):
- सेतो पुतलीको कडा प्रकोप छ भने इमिडाक्लोप्रिड १७.८% एस.एल. (Imidacloprid 17.8% SL) नामको विषादी (बजारमा अनुमिडा वा अन्य नाममा पाइन्छ) १ एम.एल. विषादी प्रति ४ लिटर पानीमा (अर्थात १ लिटर पानीमा ०.२५ एम.एल.) मिसाएर छर्नुपर्छ।
- अथवा, थायोमेथोक्साम २५% डब्लु.जी. (Thiamethoxam 25% WG) विषादी १ ग्राम प्रति ३ लिटर पानीमा मिसाएर छर्न सक्नुहुन्छ। [1, 2]
- छर्ने सहि तरिका: पुतलीहरू प्रायः पातको तल्लो सतहमा लुकेर बस्ने हुनाले स्प्रे गर्दा नोजललाई तलबाट माथितिर पारेर पातको तल्लो भागमा भिज्ने गरी बिहान ६ देखि ९ बजेको समयमा छर्नुपर्छ। [1]
३. मलखाद व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू- युरिया मलको जथाभाभी प्रयोग रोक्ने: धानमा किरा लागेको बेला वा खेतमा धेरै पानी जमेको बेला युरिया (नाइट्रोजन) मल धेरै हाल्नु हुँदैन। धेरै युरियाले बोट बढी कलिलो र हरियो बनाउँछ, जसले गर्दा पुतली र अरु किराहरू अझ बढी आकर्षित हुन्छन्।
- पोटासको प्रयोग: खेतमा पोटास मलको सही मात्रा प्रयोग गर्दा बोट बलियो हुन्छ र यसले रोग तथा किरासँग लड्ने क्षमता बढाउँछ। [1, 2]
